Voedingskanalen van het Canal du Midi: water van de Montagne Noire

Rigole de la Montagne, Saint-Ferréol, Rigole de la Plaine: volg de weg van het water die Riquet bedacht, van de Montagne Noire tot de Seuil de Naurouze, te voet of per fiets.

Een kanaal dat een waterscheiding oversteekt, leeft alleen als het op zijn hoogste punt gevoed kan worden. Daarin schuilt het hele genie van Pierre-Paul Riquet: om het Canal du Midi bij de Seuil de Naurouze te vullen, haalde hij het water van de beken van de Montagne Noire, het "Zwarte Gebergte" ten noordoosten van Toulouse in Zuidwest-Frankrijk, en leidde het via twee lange geulen, de zogeheten rigoles, naar het hoogste punt van het kanaal. De Rigole de la Montagne verzamelt het water van het massief; het stuwmeer van Saint-Ferréol slaat het op; de Rigole de la Plaine, zo'n 38 kilometer lang, voert het van Pont-Crouzet naar Naurouze. Dit voedingssysteem, nog altijd in gebruik, maakt deel uit van het kanaal dat in 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd geplaatst. Vandaag kunt u het te voet en per fiets ontdekken, op korte rijafstand van het Château du Falga.

Waarom had het Canal du Midi voedingskanalen nodig?

De Atlantische Oceaan met de Middellandse Zee verbinden was een oude droom. Het probleem was niet zozeer de afstand als wel het water: tussen de Garonne en de Aude moet het kanaal omhoog tot de Seuil de Naurouze, de waterscheiding tussen beide zeeën, en daarna weer omlaag. Elke boot die verderop een sluis passeert, neemt een deel van het water van het bovenpand mee. Zonder voortdurende aanvoer op het hoogste punt zou het kanaal leeglopen.

Riquet, in 1604 geboren in Béziers en pachter van de zoutbelasting in de Languedoc, had de Montagne Noire en haar bergbeken lang bestudeerd. Zijn idee, in 1666 gesteund door Lodewijk XIV, was dit water op de zuidhelling van het massief op te vangen en met een flauw, gelijkmatig verval naar Naurouze te leiden. Op de bouwplaats werkten tot 12.000 arbeiders; Riquet overleed in 1680, een jaar voordat het kanaal in gebruik werd genomen. Volgens het regionale toerismebureau van Occitanie voeden zo'n 76 kilometer rigoles het kanaal, naast de stuwmeren.

Onthoud de volgorde van het traject; die leidt u door uw bezoek:

de waterinlaten van de Montagne Noire, waaronder die van Alzeau bij Arfons, waar de Rigole de la Montagne begint;
de Voûte de Vauban in Les Cammazes, die het water onder een bergkam door voert;
het Bassin de Saint-Ferréol, een groot stuwmeer op de Laudot;
Pont-Crouzet, bij Sorèze, beginpunt van de Rigole de la Plaine;
Revel, de Moulin du Roi en de voormalige Port-Louis;
Les Thoumazès, waar de rigole de Laudot kruist;
de Seuil de Naurouze, met zijn achthoekige bekken en de obelisk ter nagedachtenis aan Riquet.

De Rigole de la Montagne: waar ontspringt het water van het kanaal?

Alles begint in de beuken- en sparrenbossen van de Montagne Noire. De waterinlaat van Alzeau, in de gemeente Arfons, ligt op ongeveer 645 meter hoogte. Van daaruit volgt de Rigole de la Montagne de hoogtelijnen en vangt onderweg de beken van de helling op: de Alzeau, de Bernassonne, de Lampy, de Rieutort, de Galaube. Op sommige plaatsen werd de geul met bakstenen bekleed om waterverlies te beperken.

In Riquets oorspronkelijke ontwerp mondde de rigole uit in de rivier de Sor, bij Le Conquet, ook wel de "Saut du Sor" genoemd. De rivier stroomde dan naar de vlakte, waar het water opnieuw werd opgevangen. Maar de praktijk leerde dat het stuwmeer van Saint-Ferréol, alleen door de Laudot gevoed, moeizaam vol raakte. Vanaf 1686 werd de rigole onder leiding van Vauban enkele kilometers verlengd tot Les Cammazes, waar een gemetselde tunnel van zo'n 120 meter, de beroemde Voûte de Vauban, haar onder de bergkam door voert en in de Laudot laat uitmonden, stroomopwaarts van het stuwmeer. Vandaag kunt u het pad langs de rigole volgen en de tunnel te voet doorkruisen, met een zaklamp in de hand; we wijden er een apart artikel aan: Les Cammazes en de Voûte de Vauban.

Later vulden andere werken het systeem aan: de dam van Lampy Neuf, gebouwd in 1782, en in de twintigste eeuw de stuwdam van Les Cammazes op de Sor, in de jaren 1950 aangelegd door de Institution des Eaux de la Montagne Noire.

Saint-Ferréol, het stuwmeer dat geschiedenis schreef

Riquets geniale inval was om aan zijn rigoles een reservoir toe te voegen dat droge zomers kon overbruggen. Op voorstel van de Chevalier de Clerville liet hij het dal van de Laudot bij Saint-Ferréol afdammen. Met de funderingen werd in april 1667 begonnen. De dam, zo'n 780 meter lang en ongeveer dertig meter hoog, behoorde tot de grootste stuwdammen van zijn tijd; de fonteinmeester Pierre Campmas en de ingenieur François Andréossy leverden een beslissende bijdrage met hun kennis. Het stuwmeer, dat enkele miljoenen kubieke meter water bevat, werd eind jaren 1680 verhoogd, ten tijde van de werken van Vauban.

Vandaag is het Lac de Saint-Ferréol een plek om te wandelen en te zwemmen, maar het blijft een werkend reservoir: het water dat eruit wordt gelaten, komt in de Laudot terecht en daarna in de Rigole de la Plaine. Meer daarover leest u in ons artikel over het Lac de Saint-Ferréol.

De Rigole de la Plaine: van Pont-Crouzet naar de Seuil de Naurouze

De Rigole de la Plaine begint bij Pont-Crouzet, in de gemeente Sorèze, waar het dal van de Sor uit de Montagne Noire komt, op ongeveer 245 meter hoogte. Een inlaat leidt daar een deel van de Sor af. Riquet hergebruikte bovendien slim een ouder middeleeuws kanaal dat Revel al vanaf Pont-Crouzet van water voorzag. De rigole, ongeveer twee meter breed, daalt vervolgens over zo'n 38 kilometer met een verval dat zo gering is dat het water bijna stil lijkt te staan, tot de Seuil de Naurouze, op ongeveer 190 meter hoogte.

Ze loopt langs de oude stadswallen van Revel en bereikt er de Moulin du Roi, een graanmolen die ooit aan de familie Riquet toebehoorde. Iets verderop herinnert het bekken van Port-Louis aan een vergeten ambitie: eind jaren 1660 verbreedde Riquet de rigole om haar bevaarbaar te maken en stenen voor de bouwplaats te vervoeren, en rond 1670 werd ze tussen Revel en Naurouze voor de scheepvaart opengesteld. Het handelshaventje kende niet het gehoopte succes en werd al snel verlaten; op die plek ligt nu het gemeentelijke zwembad. Wilt u de bastide zelf ontdekken, lees dan ons artikel over Revel en zijn markt.

Bij Les Thoumazès, in de gemeente Saint-Félix-Lauragais, ontmoet de rigole de Laudot, die van Saint-Ferréol afdaalt. Een overlaat regelt hier het debiet: hij stuurt het overschot naar de benedenloop van de Laudot of sluit de rigole af als het water te hoog staat. Het naastgelegen wachtershuis uit 1761 getuigt van de zorg die aan de gebouwen van het kanaal werd besteed. De rigole loopt vervolgens langs de voet van Saint-Félix-Lauragais en het Lac de Lenclas, steekt bij Graissens de waterscheiding over, overspant met het aquaduct van Besombes de spoorlijn Castelnaudary–Revel en volgt dan de heuvels van de Lauragais tot Naurouze. Over het hele traject vertellen 59 stenen bruggen, wasplaatsen en drinkbakken over het leven dat rond dit kostbare water is ontstaan.

Dit smalle lint van water is de enige voedingsbron van het kanaal tussen Carcassonne en Toulouse, een traject van meer dan honderd kilometer. De rigole werd in 2001 bovendien als natuurgebied beschermd.

Wat is er te zien bij de Seuil de Naurouze?

De Seuil de Naurouze, in de gemeente Montferrand in het departement Aude, is het hoogste punt van het kanaal. Hier splitst het water van de Montagne Noire zich: een deel stroomt richting Toulouse en de Atlantische Oceaan, het andere richting de Middellandse Zee. Riquet liet hier eerst een groot achthoekig bekken van ongeveer 400 bij 300 meter graven, in het hart van een nieuwe stad die nooit werd gebouwd; het bekken slibde snel dicht en werd verlaten, alleen een omringende geul tekent nog zijn vorm. De Écluse de l'Océan ligt op enkele tientallen meters, de Écluse de la Méditerranée ruim vijf kilometer verder.

Op een heuvel vlakbij, tussen grote rotsblokken, staat de obelisk van Riquet, door zijn nazaten in de jaren 1820 opgericht ter ere van de bouwer van het kanaal. De platanenlanen, de schaduw en de stilte maken Naurouze tot een geliefde picknickplek, en tot de beste plaats om in één oogopslag de vindingrijkheid van het hele systeem te begrijpen.

Kun je de Rigole de la Plaine te voet of per fiets volgen?

Ja, en het is een van de mooiste manieren om de Lauragais te ontdekken. Het dienstpad langs de rigole, in de schaduw van hoge bomen, is over de hele lengte toegankelijk voor wandelaars, en de GR 653, de route van Arles naar Santiago de Compostela, loopt erover. Het maakt ook deel uit van La Véloccitanie (V84), de fietsroute die het Canal du Midi met de Middellandse Zee verbindt.

Volgens de Franse vereniging voor fietsroutes en groene wegen AF3V loopt het door het departement Haute-Garonne aangelegde fietspad van Revel, bij de Moulin du Roi, tot het Lac de Lenclas aan de voet van Saint-Félix-Lauragais: iets meer dan 14 kilometer op een verharde gravelondergrond die geschikt is voor elke fiets. Daarna blijft het pad tot Naurouze over een twintigtal kilometer een onverharde weg met sporen en wortels: prettig met een mountainbike bij droog weer, lastiger met een bepakte fiets en modderig na regen. Enkele wegovergangen vragen om voorzichtigheid, vooral bij Les Thoumazès. De klim naar Saint-Ferréol is erg steil en alleen geschikt voor getrainde benen.

Onze tips:

vertrek 's ochtends in Revel en fiets heen en terug naar het Lac de Lenclas, ideaal met kinderen;
kies voor het traject naar Naurouze een mountainbike of ga te voet, of rijd een deel over rustige landweggetjes;
neem water en een picknick mee: onderweg zijn er weinig plekken om iets te kopen;
tap geen water uit de rigole: het is bestemd voor het kanaal.

Waarom horen de voedingskanalen bij het werelderfgoed?

Het Canal du Midi werd in 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO geplaatst. Het erfgoed, een netwerk van 360 kilometer bevaarbare waterwegen met 328 kunstwerken, geldt als een van de meest opmerkelijke civieltechnische prestaties van de moderne tijd en als het eerste grote kanaal met een scheidingspand. UNESCO benadrukt dat het oorspronkelijke watervoorzieningssysteem intact is gebleven: de rigoles en stuwmeren van de Montagne Noire horen dus volledig bij wat het kanaal uniek maakt. Wie meer wil weten, kan terecht op de pagina van het Canal du Midi op de website van UNESCO en de pagina over het voedingssysteem op de officiële website van het kanaal.

Wij houden van dit weinig bekende deel van Riquets werk, omdat het zich in het landschap laat lezen. Geen grote boten hier, alleen een smalle draad water, stenen bruggen, platanen, en de zekerheid dat zonder dit alles het hele kanaal zou droogvallen.

Veelgestelde vragen

Hoe lang is de Rigole de la Plaine?
Ongeveer 38 kilometer, van de inlaat bij Pont-Crouzet, nabij Sorèze, tot de Seuil de Naurouze, in de gemeente Montferrand.

Wat is het verschil tussen de Rigole de la Montagne en de Rigole de la Plaine?
De Rigole de la Montagne verzamelt vanaf de inlaat van Alzeau de beken van de Montagne Noire en leidt ze naar de Sor en het stuwmeer van Saint-Ferréol. De Rigole de la Plaine neemt dat water bij Pont-Crouzet over en voert het door de Lauragais naar het hoogste punt van het kanaal.

Kun je de Rigole de la Plaine met kinderen fietsen?
Ja, op het vlakke, verharde fietspad tussen Revel en het Lac de Lenclas. Verderop, richting Naurouze, is het onverharde pad beter geschikt voor mountainbikers en wandelaars.

Horen de voedingskanalen bij het werelderfgoed?
Het Canal du Midi staat sinds 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, en UNESCO wijst op de gaafheid van het oorspronkelijke voedingssysteem, waarvan de rigoles en stuwmeren het hart vormen.

Verblijven bij de rigoles in het Château du Falga

Revel, Saint-Ferréol, Sorèze en de Seuil de Naurouze zijn vanuit Le Falga, in de Lauragais op ongeveer een uur van Toulouse, gemakkelijk met de auto bereikbaar: genoeg voor meerdere dagen langs het water, waarna u 's avonds terugkeert naar de schaduw van het park. Voor een grote groep biedt het château plaats aan maximaal 21 gasten; voor twee tot vier personen is la Petite Maison het hele jaar te huur. Ontdek meer uitstapjes in de Lauragais, of schrijf ons om uw verblijf voor te bereiden.

Bronnen: canal-du-midi.com (officiële website van het kanaal, voedingssysteem en Rigole de la Plaine), UNESCO Werelderfgoedcentrum (Canal du Midi), Wikipedia (Rigole de la Plaine, Rigole de la Montagne, Seuil de Naurouze, Bassin de Saint-Ferréol), regionaal toerismebureau Occitanie, Tarn Tourisme (Voûte Vauban), AF3V (fietspad langs de Rigole de la Plaine).