Geschiedenis van het Château du Falga: van versterkt huis tot kasteel

Een toren uit de 14e eeuw, een statietrap, zes broers in de storm van de geschiedenis: het Château du Falga in de Lauragais bij Toulouse, sinds 1681 in dezelfde familie.

Het Château du Falga is voortgekomen uit een versterkt huis uit de late 14e of vroege 15e eeuw, waarvan de zuidtoren nog altijd het oudste deel van het gebouw is. Na de Godsdienstoorlogen vervallen, kwam het in 1681 in handen van Philippe Caffarel, advocaat bij het Parlement van Toulouse, die het herstelde en het zijn grote trap gaf. Zijn nakomelingen breidden het in de 18e eeuw uit, voedden er zes zonen op met buitengewone levenslopen en pasten het daarna aan de smaak van de 19e eeuw aan. Ruim drie eeuwen later heeft het huis de nakomelingen van Philippe Caffarel nooit verlaten: vandaag ontvangen wij hier onze gasten, in het hart van de Lauragais, op ongeveer een uur van Toulouse in Zuidwest-Frankrijk.

Hier volgt, hoofdstuk na hoofdstuk, wat wij over dit huis weten, op basis van de familiearchieven, de staat van het huis uit 1681 en gepubliceerde bronnen. Waar de documenten zwijgen, zwijgen wij liever ook.

Waar komt de naam Le Falga vandaan?

In het Occitaans heet het dorp Le Falgar. De naam hoort bij een familie van Languedocse plaatsnamen die teruggaan op het Latijnse filicaria: een plek begroeid met varens, een varenveld. Niets past beter bij deze heuvels van de Lauragais tussen Revel en Saint-Félix-Lauragais, waar hoogten en bossen plaatsmaakten voor woeste grond voordat de landbouw ze veroverde.

De kleine gemeente, die vandaag iets meer dan honderd inwoners telt, verschijnt aan het begin van de 14e eeuw in de archieven: de kerk van Le Falga wordt in 1318 voor het eerst vermeld. In 1384 heeft het dorp twee consuls. Het is dus een georganiseerde gemeenschap, met eigen vertegenwoordigers, die het eerste versterkte huis ziet verrijzen. Wie het dorp in zijn landschap wil plaatsen, leest verder in ons artikel over Le Falga, een dorp in de Lauragais.

Hoe zag het middeleeuwse versterkte huis eruit?

Het hart van het kasteel is de zuidtoren, gebouwd in de late 14e of vroege 15e eeuw. Het is geen donjon van een vesting, maar de toren van een maison forte: een herenhuis dat zich kon verdedigen zonder een militair bolwerk te zijn. Een schietgat beschermt nog altijd de zuidgevel, terwijl een kanonschietgat de gevel bewaakt die naar de autan is gekeerd, de oostenwind die over de hele Lauragais waait.

De indeling volgde de logica van de adellijke huizen uit die tijd:

• op de begane grond overwelfde ruimten, koel en veilig, voor voorraden en dagelijks gebruik;
• op de verdieping één grote ruimte waar de heer en zijn familie woonden;
• daaromheen de landbouwbijgebouwen van een domein dat van zijn grond leefde.

In februari 1570 halen de Godsdienstoorlogen de Lauragais in. Het protestantse leger trekt door de streek: Caraman wordt heroverd, Cuq en Auriac worden verwoest, net als de kerk van Le Vaux en haar bijkerk in Le Falga. Het kasteel is dan eigendom van Jacques en Jeanne Vernès, protestanten. Eeuwen later vond Marie-Laure de Caffarelli op de bodem van de put van het kasteel een gebeeldhouwd chi-rho-monogram, ongeschonden en zwart van het slib. Misschien werd het uit de kerk van Le Vaux gerukt en daar in gegooid, opdat niemand het ooit nog zou zien. De hypothese blijft een hypothese, maar het voorwerp zelf is er wel degelijk.

Hoe bouwden de Caffarels in 1681 een ruïne weer op?

Het verhaal van de familie begint ver van de Lauragais. Volgens de familietraditie kwam Scipion Caffarelli in 1532 uit Italië in het gevolg van Catharina de' Medici, de verloofde van de latere Hendrik II. De familie vestigde zich in de Languedoc, in Montpellier, verfranste haar naam tot Caffarel en bekeerde zich tot het protestantisme.

In 1681 kreeg Philippe Caffarel, advocaat bij het Parlement van Toulouse, de heerlijkheid Le Falga van Pierre de Soubiran ter vereffening van schulden. Het was precies het jaar waarin het Canal du Midi, op enkele mijlen afstand, werd voltooid; het artikel over de familie vermeldt zelfs dat Philippe als aannemer aan de werken van het kanaal deelnam. Het domein dat hij ontving lag in puin. Een nauwkeurige staat van het huis, dat jaar opgesteld, geeft er een ware „foto“ van: er werden slechts drie kamers in goede staat aangetroffen.

Philippe liet daarop grote werken uitvoeren. Het spectaculairste veranderde de oude paardenstal in een hal, waar hij een monumentale trap met rechte trapvluchten rond een open trapgat liet bouwen. Het is een trap om te imponeren evenzeer als om je te verplaatsen: een theater waarin iedereen, al op- of neerlopend, tegelijk acteur en toeschouwer is. Voor een Toulouse advocaat die landheer was geworden, was het het schitterende teken van succes. De pijlers en de leuning zijn dezelfde als die van het bisschoppelijk paleis van Castres, wat veel zegt over de ambitie van het project.

Wat veranderde de 18e eeuw, van Caffarel naar Caffarelli?

In 1739 erkenden de conservatoren van het Romeinse volk de adellijke afkomst van de familie. De Caffarels werden weer Caffarelli en namen hun Italiaanse wapen terug, ook al heeft de Franse kroon die titel nooit erkend. Een ex-libris „de la Bibliothèque de Mr de Caffarelli“, dat nog in het kasteel wordt bewaard, houdt het spoor van dat wapen vast.

Van 1750 tot 1766 vergrootte Pierre-François de Caffarelli de oppervlakte van het domein vijfvoudig en zette hij het leven in het kasteel letterlijk op zijn kop. De oude ingang werd een souillarde, de bijkeuken voor water en zwaar keukenwerk; er verrees een toren, met zijn schrijfkabinet. Het op verdediging gerichte versterkte huis werd een woning gericht op het beheer van een groot landgoed en op het gezinsleven.

Want het gezin was groot. Pierre-François, in 1755 getrouwd met Marguerite-Louise-Félicité d'Anceau, kreeg twaalf kinderen in elf jaar. Voor zes zonen uit de lage adel zonder groot fortuin was er maar één strategie: uitmuntend onderwijs. Tussen 1765 en 1783 waren zij leerlingen van de abdijschool van Sorèze; hun bustes waken nog altijd in de Salle des Illustres. Ons artikel over Sorèze en zijn abdijschool vertelt over deze plek vlakbij.

De zeer vrome Félicité d'Anceau maakte van een schuur een kapel en liet een laan van jonge iepen planten, om op een dag Napoleon te ontvangen, zegt de familielegende. Die kapel zou de kerk Saint-Martin du Falga worden, naast het kasteel.

Wat maakte het kasteel mee tijdens de Revolutie en het Keizerrijk?

De zes broers kregen dezelfde opvoeding, maar de Revolutie dreef hen uiteen. Twee emigreerden, vier dienden de Republiek en daarna het Keizerrijk; toch bleven ze nauw met elkaar verbonden. Maximilien (1756-1799), de oudste, op het kasteel geboren, nam in 1786 het beheer van het domein over. In 1789 werkte hij in Castelnaudary mee aan de klachtenboeken van de Derde Stand en schreef hij een verklaring van de rechten van de mens. Veertien maanden gevangen, in ere hersteld en generaal van de genie geworden, verloor hij aan de Rijn een been en stierf hij in 1799 voor Saint-Jean-d'Acre (Akko), tijdens de veldtocht in Syrië.

Zijn lichaam is nooit naar Le Falga teruggekeerd. Alleen zijn arm kwam terug en werd in de kerk begraven, tot Auguste hem meenam en zich in 1849 naast hem liet begraven. De andere levenslopen zijn even romanesk: Joseph, genaamd de Merville (1760-1845), in 1792 burgemeester van Le Falga en later maritiem prefect van Brest; Jean-Baptiste (1763-1815), bisschop van Saint-Brieuc; Auguste (1766-1849), adjudant van de keizer; Charles, de bouwende prefect; Philippe, de royalist die in Quiberon werd gefusilleerd. Wij wijden aan hen een volledig artikel, de broers Caffarelli, zes levenslopen, en een portret van Maximilien Caffarelli du Falga.

In 1804 schonk de familie haar kapel aan de gemeente, die er de parochiekerk van maakte. Charles voorzag haar van een cassetteplafond en een altaar van marmer uit Caunes-Minervois, voltooid in 1826, het jaar van zijn dood.

Hoe ontwikkelde het huis zich in de 19e en 20e eeuw?

Omdat er geen bruidsschat was voor Virginie, de enige dochter van Charlotte Caffarelli, maakten haar ooms en tantes haar tot hun erfgename. Bij haar huwelijk met Melchior Guiraud ging het hele domein over naar de familie Guiraud. Het erfgoed ging via de vrouwen over, maar de draad werd nooit doorgeknipt.

De 19e eeuw paste het huis aan een rustiger leven aan. De gedocumenteerde veranderingen zijn de volgende:

• de pronksalon werd bibliotheek;
• in de westtoren kwam een oranjerie;
• het neerhof maakte plaats voor de grote open ruimte die vandaag voor het kasteel ligt.

Aan het eind van de 20e eeuw werd de door de bliksem getroffen kerk Saint-Martin gerestaureerd door architect Jacques Villemur. In 1998 kocht Marie-Laure de Caffarelli het huis terug. In werkelijkheid heeft Le Falga de nakomelingen van Philippe Caffarel nooit verlaten: deze aankoop sluit de cirkel en geeft het kasteel de naam terug van wie het uit zijn puin hadden opgebouwd.

Wat is er vandaag nog te zien?

Zeven eeuwen zijn in de steen te lezen, als je weet waar je moet kijken. De zuidtoren met zijn schietgat vertelt over het versterkte huis; de grote trap met rechte vluchten over de ambitie van 1681; de toren met het schrijfkabinet over de 18e eeuw van Pierre-François; de oranjerie in de westtoren en de bibliotheek over de 19e eeuw. Voor het huis heeft de grote open ruimte het neerhof vervangen, en het terras op het zuiden kijkt uit over het park en de heuvels.

Het kasteel opent zijn deuren tijdens de Europese Open Monumentendagen, net als de naburige kerk Saint-Martin; de rest van het jaar is het een bewoond huis dat aan gasten wordt verhuurd. Wie verder wil lezen, vindt in het Wikipedia-artikel over de familie Caffarelli en dat over Maximilien de Caffarelli du Falga (beide in het Frans) een goed vertrekpunt, net als op onze pagina over de geschiedenis van het kasteel.

Veelgestelde vragen

Hoe oud is het Château du Falga?
Het oudste deel, de zuidtoren, dateert uit de late 14e of vroege 15e eeuw. Daarna werd het kasteel na 1681, in de 18e en opnieuw in de 19e eeuw ingrijpend verbouwd.

Is het kasteel nog altijd van dezelfde familie?
Ja. In 1681 door Philippe Caffarel verkregen, ging het domein door huwelijk over naar de familie Guiraud, en in 1998 kocht Marie-Laure de Caffarelli het terug. Het heeft de nakomelingen van Philippe Caffarel nooit verlaten.

Wat is het verband tussen het kasteel en de broers Caffarelli?
Het is hun geboortehuis. De zes zonen van Pierre-François de Caffarelli en Félicité d'Anceau groeiden hier op voordat ze in Sorèze studeerden en onder de Revolutie en het Keizerrijk tegengestelde wegen insloegen.

Kun je het Château du Falga bezoeken?
Het kasteel is te bezoeken tijdens de Europese Open Monumentendagen. De rest van de tijd is het een familiehuis dat aan reizigers wordt verhuurd.

Verblijven in het Château du Falga

Verblijven in Le Falga betekent elke avond de trap van Philippe Caffarel opgaan en ontbijten met het gezicht naar het zuiden, waar ooit het versterkte huis stond. Het kasteel biedt plaats aan maximaal 21 gasten in negen slaapkamers en een kinderkamer, met zwembad, park en terras op het zuiden: in de zomer wordt het per week verhuurd, in mei, juni en september ook voor weekenden. Voor een verblijf met z'n tweeën of met het gezin, het hele jaar door, wordt de Petite Maison, een vakantiehuis voor vier personen, apart verhuurd. Een vraag, een datum in gedachten? Schrijf ons.

Bronnen: archieven van de familie Caffarelli; staat van het huis uit 1681; notities van de Cité de Sorèze (Salle des Illustres); Wikipedia (Famille de Caffarelli, Louis Marie Maximilien de Caffarelli du Falga, Falga); Filae (etymologie van plaatsnamen op falg-); Regionaal Toerismecomité Occitanie (Monumentendagen in Le Falga).